چرا حضرت فاطمه علیها السلام اختیار فدک را به پیامبراکرم صلی الله علیه وآله سپرد؟

 

پاسخ : فدك به دليل نوع رفتار خلفا با آن تبديل به يك مساله سياسي و تاريخي شده است و اين امر سبب توجه همگان نسبت به چرايي و علل پيدايش ماجراي فدك گرديده است؛ در اين باره چند نكته لازم به ذكر است:

1. فدك يكى از دهكده‏هاى آباد و حاصلخيز نزديك خيبر است و تا مدينه حدود160 كيلومتر فاصله دارد. درسال هفتم هجرت، قلعه‏هاى خيبر يكى پس از ديگرى فتح شد و قدرت مركزى يهود در هم شكست. ساكنان فدك تسليم گرديدند و در برابر پيامبر متعهد شدند نيمى از زمين‏ها و باغ‏هاى خودرا به آن حضرت واگذار كنند و نيمى ديگر را براى خود نگهدارند.افزون بر اين، آنها كشاورزى سهم پيامبر را هم به عهده گرفتند تا در برابرش مزدى دريافت كنند.

2. سرزمين‏هايى كه بدون هجوم نظامى به دست مسلمانان مى‏افتد، به شخص رسول خدا(ص)تعلق دارد و هر گونه بخواهد مى‏تواند عمل كند. وقتى آيه «و آتِ ذَالقربى حقّه و المسكين و ابن السبيل و لاتبذّر تبذيراً»( اسرا، آيه 26) نازل شد، پيامبر اسلام فدك را به دخترش فاطمه(س) بخشيد . (طبرسى، مجمع البيان، ج 3، ص 411).

3. پس از پيامبر اسلام، حضرت فاطمه(س) از فدك محروم گرديد و كارگرانش را از فدك بيرون كردند. آن حضرت براى پس گرفتن فدك بسيار كوشيد؛ ولى دستگاه خلافت از اين كار سرباز زد. ممنوعيت حضرت فاطمه(س) از فدك در زمان خلافت ابوبكر بن ابى قحافه پى‏ريزى شد.

4. در طول حاكميت خلفا فدك به عنوان يك مساله سياسي ، مورد توجه بود. از اين رو، پس از آنكه معاويه به قدرت رسيد، فدك را ميان مروان، عمروبن عثمان و پسرش يزيد تقسيم كرد. در دوران خلافت مروان، همه فدك در اختيار وى قرار گرفت و او آن را به پسرش عبدالعزيز داد. عبدالعزيز نيز فدك را به پسرش عمر داد. عمربن عبدالعزيز فدك را به فرزندان حضرت فاطمه(س) برگردانيد. پس از درگذشت عمربن عبدالعزيز، فدك در اختيار خلفاى بعدى قرار گرفت وتا روزى كه حكومت امويان ادامه داشت، در اختيار آنان ماند. وقتى حكومت به بنى عباس رسيد، سفّاح آن را به عبدالله بن حسن برگرداند. پس از سفاح، منصور دوانقى فدك را از فرزندان زهرا(س) گرفت. فرزند منصور (مهدى) فدك را به فرزندان زهرا(س) بازگردانيد.پس از مهدى، موسى و هارون دوباره فدك را از فرزندان حضرت فاطمه(س) پس گرفتند. وقتى خلافت به مأمون عباسى رسيد، به طور رسمى فدك را به فرزندان حضرت زهرا(س) بازگردانيد.پس از مأمون نيز وضعيت فدك چنين بود، گاه بر مى‏گرداندند و گاه پس مى‏گرفتند. در عصر آنها، فدك مسأله‏اى سياسى به شمار مى‏آمد نه انتفاعى و اقتصادى. خلفاى عباسى و اموى به درآمد فدك نياز نداشتند. براى همين وقتى عمربن عبدالعزيز فدك را به فرزندان فاطمه(س)باز گرداند، بنى‏اميه او را سرزنش كردند و گفتند: تو بااين كار ابوبكر و عمربن خطاب را تخطئه كردى. (سبحانى، جعفر، فروغ ابديت، ج 2، ص 669). در دوران متوكل عباسى فدك از فاطميان پس گرفته شد؛ درختانش به دستور شخصى به نام «عبدالله بن عمر بازيار» قطع گرديد و روسياهى آن براى بدخواهان باقى ماند. ناگفته نماند قطع درختان در حالى انجام گرفت كه يازده درخت خرمايى كه به دست مبارك پيامبر(ص) در آن كاشته شده بود، هنوز باقى بود. شخصى كه آن درختان را قطع كرد، «بشران بن ابى امية ثقفى» نام داشت كه پس از بازگشت به بصره - آن گونه كه در تاريخ آمده است - فلج شد. (ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، ج 16، ص 217).

5. مسلم بن حجّاج نيشابورى، داستان مطالبه فدك از سوى حضرت فاطمه(س) را به طور مشروح آورده و از عايشه همسر پيامبر نقل كرده است كه حضرت فاطمه(س) پس از امتناع خليفه از بازگرداندن فدك با او قهر كرد و تا هنگام وفاتش حتى يك كلمه با ابوبكر سخن نگفت. (صحيح مسلم، ج 3، ص 1380).

6. در نهج‏البلاغه درباره فدك چنين آمده است: «از ميان آنچه آسمان بر آن سايه افكنده، تنها فدك در دست ما بود كه گروهى بر آن بخل ورزيدند و گروهى هم از آن چشم پوشيدند؛ و خداوند بهترين داور است.»(نهج البلاغه (فيض‏الاسلام)، نامه 45.)

7. به همان انگيزه اي كه غصب خلافت اتفاق افتاد، حقوق ائمه اطهار(ع) از جمله«فدك» كه سرمايه گرانبهاي مادي محسوب شده و ملك شخصي حضرت صديقه اطهر(س) و اهل بيت(ع)بود، طبعا نمي توانست از نظر غاصبان خلافت ناديده انگاشته شود از اين رو قطعا هدف سياسي از غصب فدك در ميان بوده است چون فدك بعد اقتصادي خلافت و خلافت بعد سياسي فدك بشمار مي رفت.

8. ابن ابي الحديد با استادش در بغداد،علي بن الفار درباره فدك پرسشي طرح كرد و پاسخ شنيد، ا و چنين گزارش مي دهد؛

گفتم: آيا زهرا(ع) در ادعاي خود (در باره بازپس گيري فدك) راستگو بوده است؟ گفت: بلي . گفتم: خليفه مي دانست كه او زني راستگو است؟ . گفت : بلي . گفتم: چرا خليفه حق مسلم او را در اختيارش نگذاشت؟

در اين موقع استاد لبخندي زد و با كمال وقار گفت: اگر آن روز سخن او را مي پذيرفت و به اين جهت كه او زني راستگوست ، بدون درخواست شاهد، فدك را به وي باز مي گرداند، فردا او از اين موقعيت به سود شوهر خود علي(ع) استفاده مي كرد و مي گفت كه خلافت متعلق به علي(ع) است، و در آن صورت، خليفه ناچار بود خلافت را به علي (ع) تفويض كند ؛ چرا كه وي را( با اين اقدام خود) راستگو مي دانست ولي براي اينكه باب تقاضا و مناظرات بسته شود ؛ او را از حق مسلم خود باز داشت. (شرح نهج البلاغه، ابن ابي الحديد، ج 16، ص 284). (براى آگاهى بيش‏تر ر.ك: 1. صدر، محمدباقر، فدك در تاريخ؛ 2. دشتى، فرهنگ سخنان فاطمه(س)

گزارش‏ها نشان مى‏دهد حضرت فاطمه زهرا(س) در زمان حيات پدر بزرگوارش به چند دليل اختيار اداره فدك را به پدر بزرگوارش سپرد :

1- فراواني در آمد هاي فدك

2 نياز شديد جامعه مسلمان آن روز

3- سختي حضور حضرتش در تدبير اقتصادى آن سامان . برخي به خاطر اين واگذارى پنداشته اند كه تصرفات پيامبر(ص) در فدك ، تصرفات حاكمانه و به عنوان رهبر جامعه مسلمانان است در حالى كه آن حضرت (ص) همه اين امور را به نحو وكالت تام الاختيار از جانب دخترش انجام مى‏داد. ( ر . ك : فدك فى‏التاريخ، ص‏187).)

منبع: نشریه الکترونیک پرسمان